Αποκατάσταση της Φύσης

Ο Κανονισμός για την Αποκατάσταση της Φύσης

Ο Κανονισμός 2024/1991 για την Αποκατάσταση της Φύσης αποτελεί μία από τις πιο σημαντικές πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα της περιβαλλοντικής πολιτικής τα τελευταία έτη.

Εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και αποτελεί μέτρο υλοποίησης της Στρατηγικής της ΕΕ για τη Βιοποικιλότητα, η οποία έχει στόχο την αναστροφή της υποβάθμισης των
οικοσυστημάτων έως το 2030 και την πλήρη αποκατάστασή τους έως το 2050.

Με το 80% των ευρωπαϊκών οικοτόπων να βρίσκεται σε κακή κατάσταση, η ΕΕ πλέον στοχεύει όχι μόνο στην προστασία και διατήρηση, αλλά και στην αποκατάσταση της φύσης.

Ο Κανονισμός, ο οποίος τέθηκε σε ισχύ τον Αύγουστο του 2024, θέτει δεσμευτικούς στόχους για τα κράτη μέλη: προβλέπει την εφαρμογή μέτρων αποκατάστασης σε τουλάχιστον 20% των χερσαίων και θαλάσσιων περιοχών της ΕΕ έως το 2030, και σε όλα τα υποβαθμισμένα οικοσυστήματα έως το 2050.

Το πεδίο εφαρμογής του Κανονισμού είναι ιδιαιτέρως ευρύ, καθώς δεν αφορά μόνο σε προστατευόμενες ή φυσικές περιοχές. Ο Κανονισμός:

• προβλέπει την αποκατάσταση όλων των φυσικών οικοσυστημάτων, χερσαίων, παράκτιων, γλυκών υδάτων και θαλάσσιων,

• περιλαμβάνει προβλέψεις και στόχους για την ενίσχυση της βιοποικιλότητας στα δασικά και στα γεωργικά οικοσυστήματα,

• στοχεύει στην ενίσχυση της συνδεσιμότητας των ποταμών (μέσω της απομάκρυνσης ανενεργών φραγμών),

• στοχεύει στην αύξηση των πληθυσμών των επικονιαστών (όπως οι μέλισσες), που είναι ζωτικής σημασίας για τη βιοποικιλότητα και τη γεωργία, και τέλος

• προωθεί την αύξηση των χώρων πράσινου στα αστικά οικοσυστήματα.

Στην Ελλάδα, ο νόμος 5037/2023 (ΦΕΚ Α 78 – 28.03.2023) είχε ήδη προβλέψει ένα αυστηρότερο σύνολο στόχων προστασίας και αποκατάστασης τόσο για τα χερσαία όσο και για τα θαλάσσια οικοσυστήματα που βρίσκονται σε δυσμενή κατάσταση, πριν την υιοθέτηση του Ευρωπαϊκού Κανονισμού.

Ο Κανονισμός είναι διαθέσιμος εδώ: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1991/oj

Τα Εθνικά Σχέδια Αποκατάστασης

Τα Εθνικά Σχέδια Αποκατάστασης αποτελούν το βασικό εργαλείο σχεδιασμού, εφαρμογής και παρακολούθησης των δεσμεύσεων για την αποκατάσταση της φύσης. Αποτελούν δηλαδή το επιχειρησιακό πλαίσιο μέσω του οποίου τα κράτη-μέλη μετατρέπουν τους ενωσιακούς στόχους για τη βιοποικιλότητα σε συγκεκριμένες, μετρήσιμες και δεσμευτικές εθνικές δράσεις, και παρακολουθούν την εφαρμογή τους. Η σύνταξη των ΕΣΑ προβλέπεται από τον ίδιο τον Κανονισμό: κάθε κράτος μέλος καταρτίζει και υποβάλει στην ΕΕ το δικό του σχέδιο, προσαρμοσμένο στις εθνικές ιδιαιτερότητες, τις οικολογικές συνθήκες και τις κοινωνικοοικονομικές ανάγκες. Στα ΕΣΑ προσδιορίζονται αναλυτικά:

• τα αντικείμενα και οι περιοχές που επιλέγονται για αποκατάσταση,

• τα μέτρα αποκατάστασης για κάθε τύπο οικοσυστήματος,

• οι χρηματοδοτικές ανάγκες και το πλάνο χρηματοδότησης για την εφαρμογή των μέτρων

• το χρονοδιαγράμμα εφαρμογής τους (2030, 2040, 2050)

• οι μηχανισμοί παρακολούθησης και δείκτες της προόδου εφαρμογής των μέτρων,

• οι συνέργειες με άλλες πολιτικές, όπως η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, ώστε να διασφαλίζεται η συνοχή των παρεμβάσεων.

Στα μέτρα είναι δυνατόν να περιλαμβάνονται μέτρα ενεργητικής ή παθητικής αποκατάστασης (άρση πιέσεων), θεσμικά ή διαχειριστικά μέτρα, υποστηρικτικά μέτρα, όπως μέτρα ευαισθητοποίησης του κοινού και ανάπτυξης δεξιοτήτων, μέτρα συμμόρφωσης και επιβολής της νομοθεσίας (έλεγχος-φύλαξη), παροχής οικονομικών και άλλων κινήτρων κτλ.

Η κατάρτιση των ΕΣΑ ακολουθεί κοινές ευρωπαϊκές προδιαγραφές και τυποποιημένη μορφή, ώστε να διασφαλίζεται η συγκρισιμότητα μεταξύ των κρατών μελών και η αποτελεσματική αξιολόγησή τους από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Τα κράτη μέλη οφείλουν να υποβάλουν τα σχέδια αυτά εντός συγκεκριμένων προθεσμιών και να τα επικαιροποιούν περιοδικά, στο πλαίσιο μιας δυναμικής διαδικασίας σχεδιασμού και εφαρμογής. Τα ΕΣΑ δηλαδή δεν αποτελούν στατικό εργαλείο, αλλά εξελίσσονται διαρκώς, ενσωματώνοντας νέα επιστημονικά δεδομένα, τεχνολογικές εξελίξεις και εμπειρία από την υλοποίηση των μέτρων.

Η επιστημονική τεκμηρίωση των μέτρων και των περιοχών προς αποκατάσταση, η συνεργασία με διοικητικούς, διαχειριστικούς, ερευνητικούς, παραγωγικούς κ.ά. φορείς, καθώς και η συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών θεωρούνται απαραίτητες προϋποθέσεις για την επιτυχία του εγχειρήματος.

Πληροφορίες για τα Εθνικά Σχέδια Αποκατάστασης, κατευθύνσεις και σχετικό υποστηρικτικό υλικό για την κατάρτισή τους είναι διαθέσιμα από την ειδική πύλη πληροφόρησης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής: https://biodiversity.europa.eu/europes-biodiversity/nature-restoration/reference-portal-for-nature-restoration-regulation

Η σύνταξη του πρώτου Εθνικού Σχεδίου Αποκατάστασης στην Ελλάδα

Αρμόδια αρχή για την εφαρμογή του Κανονισμού στην Ελλάδα είναι η Διεύθυνση Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος και Βιοποικιλότητας, Γενική Διεύθυνση Περιβαλλοντικής Πολιτικής, ΥΠΕΝ.

Για τη σύνταξη και υποβολή στην ΕΕ του πρώτου ΕΣΑ, το ΥΠΕΝ συνεργάζεται με το Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή-Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων Υγροτόπων, με τη χρηματοδότηση του Πράσινου
Ταμείου. Στην προσπάθεια αυτή, στην οποία συμμετέχουν επίσης επιστημονικοί φορείς και οργανώσεις, με εξειδίκευση στα επιμέρους αντικείμενα του έργου, προβλέπονται τα εξής:

α) επιστημονική τεκμηρίωση των μέτρων και περιοχών αποκατάστασης,

β) συντονισμός των εμπλεκόμενων υπηρεσιών και άλλων φορέων για την κάλυψη των απαιτήσεων που απορρέουν από τον Κανονισμό, και

γ) σύνταξη και υποβολή του Εθνικού Σχεδίου Αποκατάστασης στην ΕΕ.

Το ΕΣΑ υποβάλλεται στην ΕΕ σε δύο φάσεις:

– προσχέδιο ΕΣΑ ως την 1η Σεπτεμβρίου 2026

-τελικό ΕΣΑ το αργότερο 12 μήνες αργότερα, έπειτα από την αξιολόγηση του προσχεδίου από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και την αποστολή σχολίων στα κράτη μέλη

Η σύνταξη του Εθνικού Σχεδίου Αποκατάστασης είναι μια διεπιστημονική, πολύπλευρη και σύνθετη υπόθεση. Κατά τη σύνταξη του προβλέπονται ανοιχτές συμμετοχικές διαδικασίες και διαβουλεύσεις με εμπλεκόμενους και ενδιαφερόμενους φορείς και πολίτες.

Περισσότερες πληροφορίες για το ΕΣΑ και τον τρόπο εκπόνησής του στην Ελλάδα είναι διαθέσιμες εδώ: https://ekby.gr/wp-content/uploads/NRP_Requirements_EMFIG-EKBY.pdf

Συμμετοχικές διαδικασίες και διαβουλεύσεις

Ειδικότερα, για την προετοιμασία του ΕΣΑ της χώρας, προβλέπεται η υλοποίηση δράσεων και διαδικασιών διαβούλευσης, με στόχο την ενημέρωση και την ενεργό εμπλοκή των ενδιαφερόμενων μερών που μπορεί να έχουν ρόλο τόσο στην κατάρτιση του ΕΣΑ όσο και στην εφαρμογή των μέτρων αποκατάστασης που αυτό θα περιλαμβάνει τελικά.

Τον Δεκέμβριο 2025, το ΥΠΕΝ και το ΕΜΦΙΓ-ΕΚΒΥ, σε συνεργασία με το Green Tank διοργάνωσαν δύο διαδικτυακές ενημερωτικές συναντήσεις, με σκοπό την ενημέρωση των ενδιαφερομένων μερών σχετικά με τις απαιτήσεις του Κανονισμού και την ενεργοποίηση της συμμετοχής τους στην εκπόνηση του ΕΣΑ. Στις δύο συναντήσεις συμμετείχαν συνολικά περισσότερα από 400 άτομα, από υπηρεσίες σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, τον ΟΦΥΠΕΚΑ και τις ΜΔΠΠ, ερευνητικούς φορείς, οργανισμούς, ακαδημαϊκά ιδρύματα, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, και άλλοι εμπλεκόμενοι φορείς.

Η εμπλοκή των ενδιαφερομένων συνεχίζεται μέσω στοχευμένων διαδικασιών, οι οποίες οργανώνονται σε δύο διακριτές φάσεις:

• Στοχευμένες διαβουλεύσεις επί του προκαταρτικού καταλόγου μέτρων αποκατάστασης με εξειδικευμένους φορείς (Απρίλιος-Ιούνιος 2026) – στο στάδιο αυτό προσκαλούνται εξειδικευμένοι φορείς (με επιστημονική και τεχνική γνώση, θεσμικοί φορείς, παραγωγικοί τομείς και οργανώσεις) για διαβούλευση επί των προτεινόμενων μέτρων αποκατάστασης του προκαταρκτικού καταλόγου.

• Ευρεία δημόσια διαβούλευση επί του τελικού καταλόγου μέτρων αποκατάστασης (Ιούνιος Ιούλιος 2026) – περιλαμβάνει διά ζώσης συνάντηση στην Αθήνα, με ευρύ φάσμα ενδιαφερομένων μερών, καθώς και ανάρτηση του προσχεδίου του ΕΣΑ σε πλατφόρμα δημόσιας διαβούλευσης.

Το υλικό των συναντήσεων του Δεκεμβρίου 2025 είναι διαθέσιμο εδώ: https://ekby.gr/enimerotikes-synantisis-schetika-tin-efarmogi-tou-kanonismou-ee-2024-1991-gia-tin-apokatastasi-tis-fysis-stin-ellada/